İÇİNDEKİLER

  1. ÖNSÖZ



  1. ÇAY BİTKİSİ
    • Yetiştirilmesi
    • Çay Hastalık ve Zararlıları

3.KURU SİYAH ÇAY ÜRETİMİ

  • Soldurma
  • Kıvırma
  • Fermantasyon
  • Kurutma
  • Tasnif
  • Sınıflandırma
  • Paketleme
  • Muayene-Tadım
  • Çay Nasıl Saklanmalı?

4.YEŞİL ÇAY

  1. ÇAY VE SAĞLIK
  2. ÇAYIN DEMLENMESİ
  3. ÇAYIN TARİHÇESİ
    • Dünyada Çayın Tarihçesi
    • Türkiye’de Çayın Tarihçesi


8.TÜRKİYE’DE ÇAY SANAYİİ

  1. ÇAY TİCARETİ
    • Dünyada Çay Ticareti
    • Türkiye’de Çay Ticareti


  1. ÇAY ALT ARAŞTIRMA GRUBU RAPORU (2005)
  2. AVRUPA BİRLİĞİ’NDE UYGULANAN BAZI ORTAK PİYASA DÜZENLERİ VE YARDIM MEKANİZMALARI

13.KÜLTÜRDE ÇAY

Dünya Kültüründe Çay
Çin Japonya İngiltere Rusya Fransa
Moğolistan ABD
Türk Kültüründe Çay

  1. Şiirlerde çay
  2. Halk Şiirinde çay
  3. İlahilerde çay
  4. Manilerde çay
  5. Çay ile ilgili sözler

14.ÇAYLA İLGİLİ KURULUŞLAR

  1. Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü (ÇAYKUR)
  2. Atatürk Çay Araştırma Enstitüsü
  3. Rize Ticaret Borsası
  4. Trabzon Ticaret Borsası
  5. Çay Sanayicisi İşadamları Derneği (ÇAYSİAD)


15.ÇAY MEVZUATI


  1. Türk Gıda Kodeksi Siyah Çay Tebliği
  2. Çay Kanunu
  3. Siyah Çay Standartları
  4. Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği
  5. AB’ de Çayla İlgili Düzenlemeler

16.ÇAY İSTATİSTİKLERİ

  1. Dünya Üretim Alanları
  2. Türkiye Üretim Alanları ve üretici sayıları
  3. Türkiye Üretim Alanları ve Üretici Sayılarının İllere Göre Dağılımı
  4. Türkiye Yıllar İtibariyle Yaş Çay Rekolteleri
  5. Türkiye’de Borsalara Tescil Ettirilen Çaykur ve Özel Sektör Yaş Çay alımları
  6. Türkiye’de Çaykur tarafından İl Bazında Yaş Çay Yaprağı Alımları
  7. Dünya’da Siyah Çay Üretimi
  8. Türkiye’de Siyah Çay Üretimi
  9. Dünya’da Kişi Başına En Fazla Çay Tüketen Ülkeler
  10. Dünya’da Çay İhracatı
  11. Türkiye Çay İhracatı
  12. Türkiye’de Yıllara Göre Yaş Çay Yaprağı Fiyatları

17.ÇAYIN KRONOLOJİSİ

  1. ÇAY SÖZLÜĞÜ
  2. ÇAY SEKTÖRÜ İLE İLGİLİ YAYINLAR
  3. KAYNAKLAR



ÖNSÖZ




Kitaplarda M.Ö diye yazılan, Milattan Öncesi’ne, hem de neredeyse 3 bin yıl gerisine ait kaç ekonomik ürün vardır ki, günümüze kadar etkisini devam ettirsin.
Dünyanın çeşitli yerlerinde, düz ovalardan Himaliya yamaçlarına kadar yüksekliklerde yetişen çay bitkisinin insanlığa sunduğu içecek, neredeyse
insanların tamamının sofrasında içecek şeklinde öncelikli gıda maddesi olan bardakta ve fincanda çay geçmişten geleceğe doğru yaptığı yolculukta
neler yaşamadı ki..
Dünya da binlerce yıllık geçmişi bulunmasına rağmen, Türkiye’de henüz bir asırlık bir süreyi bile doldurmamış olan çay, kendisine vatan olarak seçtiği Doğu Karadeniz yöresinde üretilmektedir.
Ekvator kuşağının dışında kalan ve oldukça yağışlı bir iklime sahip olan yörede yetişen yapraklardan elde edilen Türk çayı, naturellik açısından dünyanın diğer kesimlerindeki göre çok çok ileridedir.
Türkiye’de hikayesi Zihni Derin ile birlikte başlayan çayın Çaykur ile devam eden tek kişilik birlikteliği, 1985 yılında çıkarılan kanunla özel sektöre de açılmasıyla değişik bir boyut kazanmıştır.
Kayıtlarda olmayanlarla birlikte 800 bin dekara yaklaştığı tahmin edilen bir alanda, 210 bin civarında üretici, yıllık son ortalamayla her sezon 1 milyon ton civarında bir yeşil çay yaprağını üretmektedir.
Çaykur ve özel sektöre ait irili-ufaklı 250’yi aşkın fabrika ve tesiste 200 ila 250 bin ton civarında elde edilen siyah kuruçay ile sektör 2 milyar dolarlık bir işlem hacmine sahip bulunmaktadır.
Türkiye, Doğu Karadeniz’de yaşayanlar başta olmak üzere binlerce insanı direk, 70 milyonun ise yudumladığı çay konusunda sektörü bir bütün kabul ederek izlenecek politikaların tespitinde eksiklerin bırakıldığı bir ülke
durumundadır.
Geçmişi bilerek, bugünü görmenin ve geleceği planlamanın yolunun özellikle rakamlara dayalı bilgileri dayanak kabul etmekten geçer.
Bu nedenle, çay konusunda çeşitli kaynaklarda var olan bilgileri, “elimizin altında bulunsun” diyerek en yararlı ve kalıcı kaynak olan bir kitapta
toplamakla, sektörde araştırma yapmak isteyenlerle birlikte, içinde olanlara da katkı sağlamayı hedefledik.
Yarar sağlayacağından eminiz.. 2007





Rahmi Üstün
Çay Sanayici ve İşadamları Derneği Yönetim Kurulu Başkanı


ÇAY BİTKİSİ

Botanikte Camellia Sinensis adıyla bilinen çay bitkisinin yetiştiği yöreye göre morfolojik farklılık gösteren 3 tipi bulunmaktadır.


  1. Çin Çayı (Camellia sinensis),
  2. Assam çayı (Camellia assemica),
  3. Kambodia Çayı (Camellia cambodia).


4 mevsim yaprağını dökmeyen bitkiler arasında yer alan çay, doğada büyümeye bırakıldığında bir ağaç görünümünü almasına rağmen, kültür bitkisi olduğu için bahçelerde azami bir metreye kadar uzamasına izin verilmektedir. Kültüre alındığında 100 yıllık bir ömrü bulunmaktadır.

Anavatanı konusunda çeşitli savlar bulunmaktadır. Çay bitkisinin anavatanı olarak gösteriler yerler arasında Çin’in Güneybatı kısmı ile Hindistan’ın Kuzeybatısı ağırlıktadır. Anavatanı konusunda ortak bir fikir bulunmayan çayın çok eski bir kültüre sahip olduğunu herkes kabul etmektedir. Tarihin en eski
dönemlerinden kalan belgelerde içecek olarak kullanılan çayla ilgili bilgilere sıkça rastlanmaktadır.

Yetiştirilmesi

Çay bitkisi doğada büyümeye bırakıldığı zaman bir ağaç görünümü alır. Gelişme yüksekliği türlere göre farklılıklar gösterir. Çay bitkisi yaprağını dökmeyen bir bitkidir. Yeterli düzeyde sıcaklık ve nemin bulunduğu yerlerde yıl boyu sürgün oluşumu sürer.
Yeterli düzeyde sıcaklık ve nemin bulunmadığı yerlerde, soğuk mevsimlerde, sürgün oluşumu duraklar. Yaprak ve tomurcuklarda gelişme olmaz.
Sürgün döneminde yağmurun bol ve sıcaklığın yeterli olması gerekir, aksi taktirde bitki beklenen sürgünü veremez, gelişme önemli ölçüde geriler ve dolayısı ile ürün miktarı önemli ölçüde azalır.
Çay bitkisinde güçlü bir ana kök (kazık kök) ile çoğunlukla 2-3 sıralı yan
kökler vardır. Genel olarak gelişmenin üçüncü yılından başlayarak saçak kökler oluşmaya başlar. Ana kök oldukça derinlere gider ancak, saçak kökler toprağın yüzeyine çok yakın bulunur.
Çay bitkisinin gövdesi esmer ya da koyu esmer renktedir. Dallanma
özelliği yüksektir. Gövde ve dallar üzerinde çok sayıda belirsiz tomurcuk gözleri bulunur. Bu durum ürün miktarı ile yakından ilgilidir. İlk sürgünler yeşildir.
Odunlaşmanın başlaması ile, alttan başlayarak yıllık sürgünler kahverengini alır.
Çay bitkisinde yaprak genel olarak geniş elips şeklindedir. Yaprak
kenarları dişlidir. Tiplere göre değişiklik göstermek üzere yaprak rengi mat ya da parlaktır. Tomurcukta ve körpe yaprakların alt kısmında azda olsa tüy bulunur.
Çay bitkisinde normal yapraklardan başka, bir takım küçük, yaprak benzeri oluşumlar da görülür. Çay bitkisinde anılan ilk yapraklar genelde balık yaprağı olarak adlandırılmıştır.
Çay bitkisinin çiçeği beyaz renklidir. Erkek ve dişi organları bir arada
bulunur. Genel olarak yabancı döllenme olur. Tomurcuklar sabahları erken açar ve iki gün sonra taç yaprakları dökülür. Çay bitkisinin çiçek açma zamanı çeşidine ve gelişme ortamına göre değişir. Rize bölgesinde genellikle Ağustos ayında çiçek açar, Aralık ayının sonunda çiçeklenme sona erer. Sıcak iklime sahip ülkelerde yılın hemen hemen her ayında bitki üzerinde çiçek vardır.

Meyvelerin oluşması yaklaşık bir yılda tamamlanır. Çiçek tohumlarının oluşması ve açması, çay yapraklarında aroma maddelerinin birikmesine yol


açar. Bu nedenle bu mevsimde alınan yapraklar nitelikli çay üretimi için ayrı bir önem taşır.
Çay bitkisinde meyveler olgunlaşmadan önce yeşil olup, kalın kabuklu, yaklaşık 2.5 cm çapında ve 1-4 bölmelidir. Meyve sapı kısadır. Meyvenin her bölümünde genellikle bir tohum oluşur. Meyve olgunlaştığı zaman tohumlar
kahve renkli olur ve bölmeler açılarak tohumlar dökülür. Tohumlar genellikle 1-2 cm çapında küre ve yarım küre şeklindedir. Tohumların üzeri sert bir kabukla
kaplıdır.