VERİMLİLİK ANALİZİ ve MALİYET DÜŞÜRME

4.1.VERİMLİLİK KAVRAMI


Daha üstün, daha iyi ve daha huzurlu bir hayat sağlamak için gerekli olan ve sihirli bir araç olarak kabul edilen verimlilik hakkında çok çeşitli tanımlamalar yapılmaktadır.

1950’de Avrupa Ekonomik İşbirliği Kuruluşu (OECE), belirli bir kavram birliğini kurmakla yükümlü bir komisyon kurmuştur. Bu komisyon hazırladığı bu raporda verimliliği şu şekilde tanımlamaktadır. Verimlilik, miktarsal açıdan, üretim miktarlarının üretim faktörlerinden birine bölümüdür. Üretimin sermayeden, yatırımlardan ve hammaddeden elde ettiği ürün yada gelir oranına göre, sermaye, yatırım ve hammadde verimliliğinden söz edilir. En çok kullanılan verimlilik kavramı emek verimliliğidir. Eğer sadece verimlilikten söz edilirse, kesin olarak bir nitelik belirlenmediğinden burada emek verimliliği söz konusu olur.

Buna benzer bir tanımlama da, “Teorik olarak verimlilik, üretim ve üretime katılan faktörler arasındaki, yani üretilen değerlerin miktarları ile üretim safhasında harcanan miktar arasındaki orantıdır” şeklinde yapılmaktadır.

“Avrupa Verimlilik Ajansının” ( EPA ) bir tanımında verimlilik şu şekilde belirtilmektir: “Verimlilik bir düşünce biçimi, bir tutumdur. Her şeyin yarın, bu günden daha iyi yapılabileceğine inanmak ve bu inanç doğrultusunda sürekli gelişme göstermektir. İnsanlığın gelişmesi için sürekli çaba göstermek ve bu amaçla ekonomik faaliyetleri değişken koşullara, yeni yöntemler ve kavramlar deneyerek uyumlama çabasıdır.”

Verimlilik sadece daha fazla üretmek değildir. İstenilen ürün yada hizmetlerin üretilebilmesi için gerekli olan kaynakların ihtiyatlı bir şekilde kullanımının bir uygulamasıdır.

“Japon Verimlilik Merkezi” (JPC) verimliliğin sosyal içeriği ile ilgili olarak şu tanımlamayı yapmaktadır: “Verimlilik ulusal bir tercihtir. Verimliliğin toplumca arttırılma çabası toplumu uzun vadede refaha, tersi ise fakirliğe götürür. Bir ulusun planlı bir eylem olarak verimliliği artırma çabasına girmesi, uzun dönemde refah toplumu olma amacını belirlemiş olması il eş anlamlıdır. Buna bağlı olarak verimlilik programı ulusal kaynakların, insan gücünün bilimsel tekniklerle en etkin kullanımını, üretim maliyetlerinin düşürülmesini, pazarların genişletilmesini, işsizliğin yok edilmesini, gerçek ücretlerin arttırılmasını ve üretenlerin, yönetenlerin ve tüketenlerin yaşam standardının yükselmesini amaçlar.

4.2. VERİMLİLİK ÖLÇÜMÜ

Verimlilik çıktıların girdiye oranı olarak tanımlandığından, iş akışlarının kritik noktalarında çıktı ve girdi miktarlarının doğru bir şekilde belirlenmesi verimliliğin ölçülmesini sağlayacaktır

Verimliliğin ölçme sisteminin birey, grup, bölüm, fonksiyon ve işletmenin genel verimliliğini gösterecek şekilde tasarlanması ve böylece ileriye yönelik olarak değerlendirme yapılmasına olanak sağlanması gerekmektedir.

Tüm girdiler direkt işçilikte olduğu gibi maliyet merkezlerine direkt olarak veya masraf dağıtım anahtarları ile dağıtılabilir. Böylece maliyet merkezleri bazında tüm girdilere yönelik verimlilikler ölçülebilir. Önemli olan fazla bürokrasiye boğulmadan, kritik verimlilik noktalarının belirlenerek gerçek verimliliği mümkün olduğunca gösteren verimlilik ölçümlerinin yapılmasıdır.

Verimlilik, işgücü, sermaye, hammadde ve enerji kaynaklarının bir araya getirilmesinden sağlanan faydaların bir sonucu olarak tanımlanmaktadır. Buradan hareketle “Toplam Faktör Verimliliğinin” tayini için gerekli oran şu şekilde belirlenir.

Çıktıların bir tip girdiye göre olan oranına ise “Kısmi Verimlilik” denir. Bir sistemi sadece bir kısmi verimlilik oranına göre değerlendirmek doğru sonuçlar vermez. Örneğin önemli otomasyon yatırımları ile işçilik verimi artarken, buna karşılık, malzeme, sermaye veya enerji verimlilik oranları azalacaktır. Bu noktada sayılan bu kısmi verimlilik oranlarının toplam faktör verimlilik oranı ile birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.

Verimlilik ölçümü için bazı önerilen bazı kriterler:
1.İşçilik verimi, bir işçi yada iş saati başına elde edilen çıktı miktarı olarak ölçülür. Örneğin;

•Bir işçi başına satışlar
•Ücret başına katma değer
•İşçilik saati başına üretim miktarı

2.Makine ve teçhizat verimliliği; her makine saati başına elde edilen çıktı miktarı olarak ölçülür. Örneğin;
•Makine saat başına ödenen değer
•Makine saat başına üretim miktarı
•Makine kullanım oranının değeri

3.İşletme varlıklarının verimi, varlıkların parasal değeri başına çıktı olarak ölçülür.
•Varlıklara göre satışlar
•Varlıklara göre üretim miktarı

4.Enerji verimi, kullanılan enerji miktarı başına elde edilen çıktı miktarı olarak ölçülür.
•Kilowat-saat başına üretim miktarı

4.3.VERİMLİLİK ARTIŞININ ÖNEMİ

Verimliliğin arttırılmasının kalkınma hamlelerinin en önde gelen en değerli açlarında olduğunun en önemli kanıtı, gelişmiş ülkeler ile az gelişmiş ülkeler arsındaki verimlilik düzey farkıdır. Bu farkın kapanabilmesi, o ülke insanlarının eğitim düzeylerinin yükseltilmesi, becerilerinin arttırılması ile ülke içindeki kuramsal yetersizliklerin düzeltilerek uygulamalardaki engellerin kaldırılması ve üretkenliği arttıracak araç ve gereçlerin sağlanmasına bağlıdır. Bunlar sağlandığı taktirde üretken güçlerin gelir yaratma kapasiteli artacaktır. Bu ise zaten verimlilik artışından başka bir şey değildir. Kaynakların kıtlığı, rekabet koşulları verimlilik artışları ile aşılabilecek sorunlardır. Zira, verimlilik düzeyinde sağlanan artışlar, gerçek gelirleri arttırarak Pazar daralması sorununu da ortadan kaldırmaya yardımcı olmakta, dolayısıyla yatırımlar daha geniş bir satın alma gücü ve tasarruf bularak genişleyebilmektedir.

Bir ülkenin ekonomik alanda ilerlemedeki yerini belirlemek için sanayiinin gayri safi milli hasıladaki payı ölçek olarak alınmaktadır. Ülkenin sınai gelişimini belirleyen en önemli faktörlerden biri ise, bu alandaki verimlilik artışlarıdır.

Gelişmiş ülkeler arsındaki yerini alma uğraşı veren Türkiye’de son yıllarda Gümrük Birliğine girilmesi ile üretim planlama, maliyet kontrolü, maliyet düşürme, verimlilik ve kalite kavramlarının rekabette ne denli önemli olduğunun anlaşılmasını sağlamıştır. Bir ülkenin kalkınma politikaları ve amaçlarının arsında mutlaka yer alması gereken bu kavramların, geniş kitleler tarafından bilinme, benimsenme ve bilinçli uygulama derecesi ile olumsuz ekonomik gelişmelerin önlenmesi arsında çok sıkı bir bağlantı olduğu bir gerçektir.

Avrupa pazarlarında işletmelerin eski durumlarını koruyabilmesi, gelişmesi, gelirini arttırması ve mali gücünü daha da yükseltebilmesi, verimlilik artışına gereken önemi vermekle gerçekleşebilecektir.

4.4.VERİMLİLİK ARTIŞI ve MALİYET DÜŞÜRME

Verimliliğe gereken önemin verilmemesi ve onun bir yaşam felsefesi olarak kabul edilmemesi işletmeler için önemli ve olumsuz sonuçlar doğurur. Şekil 4.1.’de verimlilikte yaşanan olumsuzlukların işletmeleri ne şekilde etkileyeceği şematize edilmiştir. Bu olumsuz çemberi kırmanın yolu, öncelikle çalışanların verimlilik bilincinin arttırılması için sendika ile yönetim arasında verimliliğin arttırılması ve önemi konusunda tam bir uzlaşmaya gidilmesidir.

Bir işletmenin karını maksimum kılmak istemesi, en önemli hedeflerin arasında yer almaktadır. Günümüz ekonomi şartlarında bu hedefe ulaşmak gittikçe zorlaşacaktır. Hiçbir işletme karının maksimum kılınması ile verimlilik artışı arasındaki bağlantıyı inkar edemez.



Şekil 4.1. Düşük Verimlilik Oranlarının İşletmelere Etkileri

Verimlilik artışı, yönetimin hedeflerine ulaşması için önemle üzerinde durulaması gereken bir faaliyettir. İşletmelerin verimlilik artımı hedeflerini, stratejik planlarına ilave etmeleri gerekmektedir. Verimlilik artışı, bir işletmede ne derecede etkili bir yönetim yapısına sahip olunduğunu gösteren gerçek bir ölçüdür.

Verimlilik düzeyinin yükseltilmesi için, girdilerin daha ekonomik kullanılması, uygun olmayan ve yüksek maliyetli faktörler yerine kalitesi aynı olan fakat daha düşük maliyetle fonksiyonunu yerine getiren girdilerin kullanılması gerekmektedir. Girdi verimliliği ile maliyetler arasında önemli bir ilişki vardır. Girdi miktarı ne kadar fazla olursa üretim de buna bağlı olarak artacaktır. Eğer girdi artış oranı, çıktı artış oranı ile aynı ise verimlilik değişmez. Ancak çıktı artış oranı daha fazla olursa verimlilik yükselir. Bu ise birim maliyetlerin düşmesine neden olacaktır. Dolayısıyla verimliliğin artması birim maliyetlerin düşmesine, girdi maliyetlerinin düşmesi de verimliliğin artmasını sağlayacaktır.

4.5.ENDÜSTRİDE ÜRETİMİ ve VERİMİ ARTTIRMA

•Yatırım Döneminde Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

1.Yatırım olanakları saptanır, bunlar içinden uygun olanlar, incelemeye alınır.
2.Uygun olanlar arsından, ekonomik verimliliği en yüksek olan seçenek tercih edilmelidir.
3.Kuruluş yeri iyi incelenmeli, en uygun olan yer seçilmelidir.
4.Yatırımların teşvik tedbirlerinden faydalandırılması olanakları araştırılmalıdır.
5.Yatırım mallarının ve teknoloji seçimine özen gösterilmelidir.
6.Yatırımların projelendirilmesi ve gerçekleştirilmeleri safhalarında planlama ve kontrolüne özen verilmelidir.
7.Yatırımların parasal planlamaları yapılmalıdır.
8.Yatırım yapmaya karar verildikten sonra, hızla gerçekleştirilmeli ve sürüncemede bırakılmamalıdır.

•Uygun Teknoloji Seçimi ve Geliştirilmesi

1.İmalat sanayiinde, işe göre, en uygun tezgah ve işlem sırası seçilmelidir.
2.En uygun iş parçası ve takım bağlama düzenleri düşünülmeli ve yapılmalıdır.
3.Gerektiğinde ve ekonomik olduğu durumlarda, üretim ve verimliliği arttırmak için, otomasyona gidilmeli ve robotlardan faydalanılmalıdır.
4.Montaj bandı ve sistemleri geliştirilmeli ve gerektiğinde, otomasyon ve robotlar kullanılmalıdır.
5.İleri teknolojinin gelmesi için, yabancı sermaye ve imkanlarından faydalanılmalıdır.
6.Teknoloji transferi yapılırken çok dikkatli olmak gerekir. Lüzumsuz yere, geri veya demode olmuş teknoloji alınmamalıdır.
7.İşletme içinde, mevcut teknolojiyi geliştirmek ve yeni teknolojiler üretmek için özen gösterilmelidir.
8.Kullanılmış tezgah alımında çok dikkatli olmak gerekir. Teknolojik veya ekonomik ömrünü tamamlamış tezgah ithali veya satın alınması, başlangıçta, sabit sermaye yatırımlarını azaltmakla birlikte işletme giderlerini arttıracağı ve kalite sorunları yaratacağı unutulmamalıdır.

•İşyerinin Düzenlenmesi ve Üretim Metodları

1.İşyerinde, iş akışına göre en uygun, tezgah ve makine yerleştirilmesi yapılmalıdır.
2.Hammadde, malzeme, yarı mamul ve mamullerin taşınması incelenmeli ve ekonomik çözüm yolları geliştirilmelidir.
3.İmalat metodları geliştirilir ve değişen şartlara göre, iş akışı gözden geçirilip gerekli düzenlemeler yapılmalıdır.
4.iş ve zaman etütleri yapılır, standart işlem zamanları tespit edilir ve yapıla üretim miktarları, standart üretim miktarlarına göre kontrol edilir.
5.İmalat safhasında kullanılan araç ve gereçlerle , takım ve iş parçası bağlama düzenleri ve ölçü aletleri geliştirilmelidir
6.Üretim araç ve gereçlerinin periyodik bakım ve onarımları yapılmalıdır.
7.Mamulü oluşturan parça ve ünitelerin konstriksiyonu düşürülüp resimleri çizilirken, bunların nasıl şekillendirileceği de düşünülmeli, en düşük maliyeti oluşturacak konstriksiyonlar yapılmalıdır.

•Pazar Araştırması ve Pazarlama

1.Üretilecek mallar için Pazar araştırmaları yapılmalıdır.
2.Pazarlama ve dağıtım için, gerekli teşkilat kurulmalıdır.
3.Mamullerin tanıtımı için gerekli çalışmalar yapılmalıdır.
4.Pazarlama fonksiyonunun üretim fonksiyonu kadar önemli olduğu unutulmamalıdır.

•Üretim Planlama ve Kontrolü

1.Satın alınacak malzeme ve hammaddeler, stoklar, üretim safhasındaki yan mamuller, stoktaki mamuller ve satışlar planlanmalı ve kontrol altında tutulmalıdır.
2.Planlama ve kontrol safhalarında, bilgilerin toplanması, değerlendirilmesi ve işletmenin verimliliğini arttırmak üzere, bilgisayarlardan faydalanılmalıdır.
3.Pazarlama, üretim ve satış örgütleri ile işletmede bulunan bütün organizasyon birimleri arsında iyi bir haberleşme ağı kurulmalıdır.
4.Lüzumsuz stoklara meydan verilmemelidir.

•Kalite Kontrol

1.İşletmeye giren; hammadde, malzeme, yarı mamul ve mamulleri muayene ve kalite kontrolleri yapılmalıdır.
2.Yapılan ürünlerin kalite kontrolleri ve ömür testleri yapılmalıdır.
3.Piyasaya sürülen malların, dağıtım ve kullanım safhasında, arızalanmaları ve hasarları takip edilmeli, bakım ve yenilenmeleri yapılmalıdır. Bu amaçla gerekli teşkilatlar kurulmalıdır.
4.Piyasaya sürülen mallarda meydana gelen arıza ve şikayetler, göz önüne alınmalı, bunlar ilgili birimlerde incelenmeli ve gerekli önlemler alınmalıdır.

•Standartlaştırma

1.Dışarıdan sağlanan malzeme, hammadde, yedek parça, hazır malzemelerin standartları sağlanır, işletmeye gelenlerin kalite kontrolleri bu standartlara göre yapılmalıdır.
2.Yapılan konstriksiyonlarda, standart malzemeler tercih edilmelidir.
3.Üretilen mallar basitleştirilmeli ve standartlaştırılmalıdır. Bu şekilde;

•Ürünler birkaç sınıfa ayrılabilir
•Mümkün olan parçalar, ayrı ürünlerde kullanılır.
•Daha aza ve basit işlemler gerektiren konstriksiyonlar yapılabilir.
•Hammadde ve Malzeme Kullanımı

1.İşin gerektirdiği en uygun malzeme kullanılmalıdır.
2.Daha az malzeme ve daha az işçilik gerektiren konstriksiyonlar araştırılmalıdır.
3.Hammadde ve malzemenin şekillendirilmesi ve işlenmesi sırasında kayıp ve ıskartaların mümkün olan en alt düzeye indirilmesine çalışılmalıdır.
4.Hammadde ve malzemelerin satın alınması, nakli, stoklanması, imalatı, satışı sırasında geçecek süreleri kısaltacak önlemler alınmalıdır.
5.Envanter kontrolüne önem verilmelidir.

•Parasal Planlama, Parasal Kontrol ve Maliyetlerin Denetimi

1.Sabit sermaye tutarları, kredi ve özsermayeden sağlanacak miktarları saptanmalı, kaynak tespiti yapılmalıdır.
2.Sabit sermaye yatırımlarından, işletme sermayesi gereksinimi ortaya çıkaranları gerektirdiği işletme sermayesi parasal planlamalarda hesaba katılmalıdır.
3.Gider ve gelir bütçeleri yapılmalı ve kontrol edilmelidir.
4.Standart ve fiili işçilik giderleri saptanmalı ve kontrol edilmelidir.
5.Standart ve fiili hammadde ve malzeme giderleri tespit edilmeli ve kontrol edilmelidir.
6.Planlama ve fiili satış gelirleri tespit edilmeli ve farklar oluşursa, farkların sebepleri araştırılmalı çareleri gecikmeden alınmalıdır.
7.Nakit ve mal akışında, sızıntıları önleyecek tedbir ve denetimler yapılmalıdır.
8.Kredi ve finansman olanakları incelenmeli, bu olanaklar, maliyet ve risklerine göre değerlendirilmelidir.
9.İyi bir ticari ve maliyet muhasebesi planı yapılmalı ve kullanılmalıdır.